βαθμοί οικειότητας και αιτίες εχθρότητας

Αν το κακό που συμβαίνει μεταξύ των ανθρώπων το αποδώσουμε στην εχθρότητα που νιώθει ο ένας για τον άλλον, τότε η λύση βρίσκεται στην οικειότητα.

Στον βαθμό που νιώθουμε τους άλλους σαν δικούς μας, στον ίδιο βαθμό τους φροντίζουμε και τους υπερασπιζόμαστε. Όσο λιγότερο οικείους τους νιώθουμε τόσο κρατάμε απόσταση από αυτούς και βάζουμε όρια στην πρόσβασή τους στο χώρο μας. Αν νιώσουμε να απειλούν τα όριά μας, τότε τους κηρύσσουμε εχθρούς μας.

Τα όρια μας, όμως, δεν είναι στατικά. Καθώς εξελισσόμαστε και αυξανόμαστε τείνουμε να τα επεκτείνουμε. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο αντιπαραθέσεων με τα όρια των άλλων, ειδικά αν ο χώρος που διεκδικούμε αμφότεροι συμπίπτει και είναι περιορισμένος. Εκεί μπορεί η εχθρότητα μας για αυτούς να κινηθεί επιθετικά, προβαίνοντας σε κάτι κακό εναντίον τους, με σκοπό να τους βλάψει.

Έτσι έχουμε έναν κόσμο που το κακό είναι πανταχού παρόν, από τις καθημερινές και διαπροσωπικές συγκρούσεις ως τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων και τους διεθνείς ανταγωνισμούς. Αυτό προφανώς δεν θα συνέβαινε αν νιώθαμε τους άλλους σαν δικούς μας. Τότε όχι μόνο δεν θα τους ανταγωνιζόμαστε αλλά θα θέλαμε το καλό τους. Θα είμαστε έτοιμοι να μοιραστούμε ακόμα και την μπουκιά μας μαζί τους, αν χρειαζόταν.

Είναι, όμως, τόσο απλό; Πατάμε το κουμπί της οικειότητας και έφυγε το κακό;

Κατ' αρχήν είναι φύσει αδύνατον να τους νιώθουμε όλους οικείους. Προφανώς, πρώτοι έρχονται τα άτομα του στενού οικογενειακούς μας περιβάλλοντος και οι κολλητοί μας, με τους οποίους θα μοιραστούμε και την μπουκιά μας. Μετά, έρχονται οι φίλοι και γνωστοί μας, όπου, με τους πρώτους θα βγούμε να φάμε μαζί, ενώ, με τους δεύτερους θα πούμε ένα γεια από το διπλανό τραπέζι.

Ο κύκλος των γνωστών μας δεν μπορεί να υπερβαίνει τεχνικά έναν κάποιον αριθμό. Από εκεί και πέρα, οι άλλοι μάς είναι αναγκαστικά άγνωστοι και η οικειότητα ξεθωριάζει. Μένουν μόνο κάποια αδρά κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ μας, που ρυθμίζουν τη θερμότητα ή ψυχρότητα των επαφών μας, αν τύχει και συναπαντηθούμε. Αν αναγνωρίζουμε σε αυτούς κάποια κοινότητα (τοπική, εθνική, επαγγελματική, πολιτιστική, κλπ.), θα είμαστε μάλλον θερμοί. Αν όχι, θα είμαστε μάλλον ψυχροί και αδιάφοροι. Βέβαια, αν συναπαντηθούμε με έναν παντελώς άγνωστο σε κάποιο μοναχικό μονοπάτι, θα του πούμε ένα "γεια" ως συνάνθρωπό μας, αλλά μέχρι εκεί.    

Το βεληνεκές της οικειότητας φτάνει μέχρι την εντελώς σχηματική αναγνώριση κοινών γνωρισμάτων μας με τους συνανθρώπους μας, που μας κάνει να τους χαιρετίσουμε με ένα τυπικό "γεια", αν χρειαστεί. Το "γεια" συμβολίζει την αμοιβαία αναγνώριση της ανθρωπιάς μας.

Η εντελώς τυπική και σχηματική αλληλο-αναγνώριση των ανθρώπων θα αρκούσε για να σταματήσουν οι εχθροπραξίες και να κηρυχθεί η ανθρωπότητα μια ουδέτερη ζώνη εντός της οποίας θα μπορούσε να κάνει ο καθένας τις δικές του συμπυκνώσεις οικειότητας, τους δικούς του πυρήνες οικείων του προσώπων με συγγενείς, κολλητούς, φίλους και γνωστούς.  

Αυτό που δυναμιτίζει την ουδετερότητα και φορτίζει αρνητικά το μεταξύ μας πεδίο είναι όταν θεωρούμε τους άλλους σαν απειλή. Αυτή μπορεί να εκληφθεί διπλά, είτε ως απειλή του χώρου μας είτε σαν εμπόδιο στην επέκτασή του. Στο κέντρο βρίσκεται το πρόβλημα της στενότητας (του χώρου, των πόρων, των ευκαιριών). Αυτό όμως μπορεί να λυθεί με τη συνεργασία. Αντί να διαγκωνιζόμαστε εντός στενών πλαισίων, μπορούμε να συνεργαστούμε για τη διεύρυνσή τους. 

Οι άνθρωποι εξελίχθηκαν γιατί είχαν τη νοημοσύνη να συνεργαστούν για τη διεύρυνση του χώρου τους αντί να αλληλοπεριοριστούν. 

Αυτοί που αντιτίθενται στη συνεργασία είναι αυτοί που κατέχουν προνομιακές θέσεις στον περιορισμένο χώρο και φοβούνται ότι με το άνοιγμά του θα τις χάσουν. Όποιος είναι αρχηγός σε μια μικρή ομάδα, θα πρέπει να μοιραστεί την εξουσία του με άλλους αρχηγούς αν οι ομάδες τους ενωθούν. Τα ντόπια κατεστημένα θα χάσουν το μονοπώλιο της ισχύος. Οι υπήκοοί τους φοβούνται ότι θα μείνουν απροστάτευτοι. Ο φόβος τους καλλιεργείται έτσι που να αλλοιώνει την εικόνα των ξένων σε βαθμό να χάνουν τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά που έχουν και οι ίδιοι. Προκαταλήψεις και παραλογισμοί συμβάλουν σε μια στενότητα αντιλήψεων που μικραίνει κι άλλο τον χώρο. 

Απέναντι σε αυτό το σύμφυρμα πρέπει να αναπτυχθεί ένα σχέδιο συνεργασίας που να πείθει ώστε να αρθούν οι παράλογοι φόβοι. Αυτό θα πρέπει να βασίζεται σε πραγματικά δεδομένα των ανθρώπων, χωρίς να υπερβάλλει για την οικειότητα που μπορούν να μοιραστούν. Δεν γίνεται να είμαστε όλοι αγκαλιασμένοι. Οι ιδεολογίες και οι θρησκείες που το υποσχέθηκαν οδήγησαν σε ολοκληρωτισμούς. Αρκεί η αμοιβαία αναγνώριση της ανθρωπιάς μας για να γίνει η ζωή μας πιο "ανθρώπινη". 

διαστολή του χρόνου

Βιάζομαι να περάσει ο χρόνος όταν προσδοκώ μια κατάσταση πιο ευχάριστη από αυτή που βιώνω. 

Θέλω ο χρόνος να διασταλεί και να διαρκέσει όταν βιώνω μια κατάσταση ευχάριστη. 

Η διαστολή του χρόνου μπορεί να δώσει τέτοια διάρκεια στα λεπτά, στις ώρες και στις μέρες που μια βδομάδα σε ένα νησί να μετράει όσο ένας χρόνος δουλειάς στην πόλη,  μια μέρα με έναν πνευματικό σύντροφο να αξίζει όσο μήνες συζητήσεων,  μια ώρα γεμάτη έρωτα να αφανίζει ατέλειωτες βραδιές μοναξιάς. 

Όσες περισσότερες καταστάσεις διεσταλμένου χρόνου έχουμε ζήσει, τόσο πιο πολύ διαρκεί η ζωή μας.  

Υπάρχουν άνθρωποι που φτάνουν τα 80 κι έχουν ζήσει μόνο δύο χρόνια, και υπάρχουν άλλοι που στα 40 τους έχουν ζήσει όσο δέκα ογδοντάρηδες. 

Ας το έχουμε αυτό υπόψη όταν αξιολογούμε τις ζωές των ανθρώπων και βάζουμε στόχο για τη δική μας.

οι καλορίζικοι

Κι όμως, υπάρχουν άνθρωποι που τα έχουν πάει πολύ καλά στη ζωή τους. Είχαν χαρούμενη παιδική ηλικία, μεγάλωσαν σε σπίτια αγαπημένα, έτυχαν καλούς δασκάλους, είχαν παρέες και έρωτες στην ώρα τους, βρήκαν το ταίρι τους χωρίς μεγάλη ταλαιπωρία, πήραν γρήγορα το σωστό δρόμο στα επαγγελματικά τους, καταπιάστηκαν με κάτι που τους άρεσε, πρόκοψαν. 

Ναι, είναι λίγοι. Οι περισσότεροι δεν είχαμε τέτοιες ευκαιρίες (ενώ, άλλοι δεν είχανε καθόλου). Όλοι εμείς, οι πολλοί, κάπου πάσχουμε, κάτι μας λείπει, κάποια πράγματα έχουμε χάσει στο δρόμο, άλλοι πολλά και άλλοι λίγα. 

Κρίνοντας από εμάς, νομίζουμε ότι όλοι θα είναι κάπως έτσι. Μας είναι δύσκολο να δεχτούμε ότι υπάρχουν άνθρωποι που όλα τους πήγαν καλά. Ψάχνουμε να βρούμε το πρόβλημα.

Κι όμως, υπάρχουν κάποιοι χωρίς πρόβλημα. Αυτοί οι λίγοι, οι καλορίζικοι. Ας τους δεχτούμε. Ας τους χαρούμε. Μην τους μιζεριάζουμε. Ο κόσμος μας τους χρειάζεται. Είναι αυτοί που στέκονται ευθυτενείς και κρατάνε ψηλά τη στέγη του. 

Ας νιώσουμε την άπλα που δίνει η παρουσία τους, ας αναπνεύσουμε στο βέβαιο ρυθμό της ανάσας τους, ας ξαποστάσουμε στο πλατύσκαλό τους. Οι θύρες τους είναι στέρεες και υπόσχονται έναν μέλλον που δεν είναι ετοιμόρροπο, ένα έδαφος σταθερό για να χτίσουμε κι εμείς και τα παιδιά μας. 

συνδεδεμένος υπάρχεις

Όταν είσαι ασύνδετος και ξεκομμένος από τους άλλους, όταν δεν έχεις κανέναν να νοιάζεσαι και να σε νοιάζεται, τίποτα να φροντίζεις και να σε φροντίζει, κάποιον να συνομιλείς, έναν κόσμο να ανήκεις, να λειτουργείς μέσα σε αυτόν, να δίνεις και να παίρνεις, να σε εκτιμούν και να τους εκτιμάς, να μοιράζεσαι στόχους και πόθους, να συμμετέχεις κάπου σαν μέρος ενός συνόλου, τότε νιώθεις σαν να μην έχεις λόγο που ζεις, η ύπαρξή σου χάνει το νόημά της, αδειάζει ο εαυτός σου, γίνεται ένα κενό σαρκίο που περιφέρεται σε ένα έρημο τοπίο, τότε είσαι ένας ζωντανός νεκρός, φάντασμα του εαυτού σου, γιατί μόνο συνδεδεμένος πραγματικά υπάρχεις.

για την ηθική αξιολόγηση των ταινιών και άλλων παρεμφερών έργων

Είναι η ηθική αξιολόγηση μιας ταινίας ασήμαντη μπρος στην αισθητική της αξιολόγηση; Μπορούμε να θεωρούμε άξια μια ταινία μόνο και μόνο για την τεχνική ή αισθητική της αρτιότητα και τη φορμαλιστική της επιδεξιότητα, χωρίς να εξετάζουμε τον ηθικό της αντίκτυπο; Χωρίς να βλέπουμε αν καλλιεργεί το φόβο, αν ποντάρει στα κόμπλεξ μας, αν σπεκουλάρει πάνω στη διέγερση της αδρεναλίνης για κρατήσει το ενδιαφέρον μας ερεθίζοντας τον αμφιβληστροειδή χωρίς να έχει τίποτε να πει, πέρα από το να αναπαράγει το κενό στη διαπασών;

Μπορούμε να αποτιμούμε ένα έργο τέχνης αγνοώντας το ηθικό του αποτύπωμα;

καλοσύνη, ενώπιον του θανάτου

Η καλοσύνη δίνει συνέχεια στο άτομο. Το συνδέει με τους άλλους. Το διασώζει και μετά τον θάνατό του, τόσο ως μνήμη, όσο και ως έργο/ύλη.  Αρκεί να έχει διαθέσει την ενέργειά του στους άλλους θετικά, για το καλό τους (ώστε να παραχθεί έργο  από αυτούς) ή να έχει διαθέσει και υλικά μέσα σε αυτούς (οπότε διασώζεται και μέσω της ύλης). 

Η αγωνία του ανθρώπου μπροστά στον θάνατο θα μειωνόταν αν κατευθυνόταν  στην καλοσύνη.   

Το χάρισμα της αδερφής μου, και όχι μόνο το δικό της

 

Βλέπω την αδερφή μου με την μικρή μου κόρη και διαπιστώνω ξανά το χάρισμα που έχει με τα μικρά παιδιά. Μιλάει τη γλώσσα τους, τα νιώθει, επικοινωνεί και κυρίως χαίρεται να ασχολείται μαζί τους. Θα έπρεπε να είχε γίνει νηπιαγωγός. Θα ήταν καταπληκτική.

Το ίδιο η ξαδέρφη μου η Εύα. Από χημικός μηχανικός βρέθηκε, μετά από πολλά και διάφορες σπουδές που δεν την έβγαλαν πουθενά, αναπληρώτρια εκπαιδευτικός στη μέση εκπαίδευση. Έχει τόσο καλή επαφή με τους μαθητές της, που δίνουν το καλύτερο εαυτό τους. Πώς συμβαίνει αυτό; Τους χαίρεται. Χαίρεται ακόμη και την ατζαμοσύνη τους και τις ψευτομαγκιές τους. Τις βρίσκει αστείες και χαριτωμένες, έτσι που ξαφνικά γίνονται και αυτοί χαριτωμένοι. Έχει χάρισμα η γυναίκα. Γεννημένη εκπαιδευτικός μέσα της, έκανε σπουδές και απόπειρες σε χώρους που δεν ήταν δικοί της. Μόλις βρέθηκε από σπόντα και μετά από χρόνια στο χώρο που ανήκε, άνθισε.

Είναι τόσο σημαντικό να ασχολείσαι με αντικείμενα που τα αγαπάς, με αυτά που σε πάει η φυσική κλήση σου, όποια και να είναι αυτή, χωρίς να υπολογίζεις τι λένε οι άλλοι, τι προσδοκίες έχουν από εσένα και τι ζητούν να αποδείξεις. Αγνόησέ τους. Μόνο τότε θα προκόψεις, αν αγαπάς αυτό που κάνεις.

Έτσι και ο κόσμος μας θα γίνει πιο ευχάριστος και προσοδοφόρος. Με ευχαριστημένους εκπαιδευτικούς, νηπιαγωγούς, νοσοκόμους, επιστήμονες, μπογιατζήδες ή ζωγράφους.

Αν τάχει φέρει έτσι η ζωή και έχεις χάσει το δρόμο σου, είτε γιατί σε έχει βγάλει η ανάγκη από αυτόν είτε γιατί τα μπέρδεψες και βρίσκεσαι αλλού για αλλού, μη χάσεις τον εαυτό σου. Μίλα συχνά μαζί του, να σου λέει τα μεράκια του. Μίλα με το μίλα θα ξαναπιάσεις το νήμα, για να βγεις σιγά σιγά από το αδιέξοδο.

Ποτέ μην πιστέψεις ότι δεν αξίζεις για τίποτα, ότι δεν έχεις κανένα χάρισμα και χαμένος ο κόπος. Όλοι έχουν κάτι δικό τους που τους κάνει μοναδικούς και χαρισματικούς, έστω κι αν είναι κάτι απλό και «ταπεινό», κι όχι από αυτά που επαινούνται και προβάλλονται.

Βέβαια μια κουβέντα είναι αυτό. Άντε να το κάνεις. Εγώ λέω ότι γίνεται, αρκεί να δώσουμε προσοχή σε αυτό και να αλλάξουμε τον τρόπο που δομούμε τα συστήματά μας. Να τα αλλάξουμε έτσι ώστε να ευνοούν τα χαρίσματα αντί να τα υποτάσσουν στην «υπηρεσία του κεφαλαίου», που λέγαμε παλιά. Να μην προκαταλαμβάνουμε τα παιδιά, να μην τα  βάζουμε σε καλούπια που δεν τους πάνε, αλλά να τα αφήνουμε να παίρνουν το δρόμο που τα οδηγεί η φυσική τους κλήση. Να έχουμε την ευαισθησία να την αναγνωρίσουμε και να την υποστηρίξουμε.